AUPC Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia
Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia (ISSN 2081-1861, eISSN 2300-3057) jest recenzowanym czasopismem naukowym, które ukazuje się w cyklu rocznym. Na jego łamach publikowane są oryginalne wyniki badań z zakresu szeroko pojętych nauk o komunikacji społecznej i mediach. W kręgu zainteresowań redakcji pozostają przede wszystkim pola i problemy badawcze dawnej bibliologii i informatologii, w szczególności: zagadnienia nauki o informacji, architektura informacji (studia teoretyczne i projektowe), kultura książki, historia prasy oraz tematyka kontekstów, w jakich funkcjonuje prasa i książka (w tym życie literackie). Nasze czasopismo jest także otwarte dla medioznawców. Zgodnie z polską tradycją przyjmujemy interdyscyplinarny pogląd na istotę mediów, stąd zapraszamy na nasze łamy także uczonych badających komunikowanie masowe z wielu perspektyw (m.in. kulturowej, społecznej, politycznej, prawnej, ekonomicznej, technologicznej i organizacyjnym) oraz badaczy teorii i historii mediów.
Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
Tadeusz Rubik, Biblia Wujka, Rabba i Grodzickiego, seria: Reformacja w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2024, ss. 764
Recenzja książki: Tadeusz Rubik, Biblia Wujka, Rabba i Grodzickiego, Warszawa 2024, s. 764, Seria: Reformacja w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej, t. 8.
Prawa autorskie (c) 2026 AUPC Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Wielki przyjaciel polskich dzieci epoki Pozytywizmu i Młodej Polski (Krzysztof Woźniakowski, Warszawski „Przyjaciel Dzieci” (1861-1915). Próba monografii, Opole: Wydawnictwo Scriptorium, 2025, ss. 308)
Recenzja książki: Wielki przyjaciel polskich dzieci epoki Pozytywizmu i Młodej Polski (Krzysztof Woźniakowski, Warszawski „Przyjaciel Dzieci” (1861–1915). Próba monografii, Opole: Wydawnictwo Scriptorium, 2025, ss. 308)
Kalisz i jego książki – dwa razy przez Niemców niszczone… (Pomnik Książki w Kaliszu. Historia, ludzie, znaczenie, podali do druku B. Celer, H. Karolewska, M. Mikołajczyk, Kalisz: Towarzystwo Przyjaciół Książki w Kaliszu, 2025, ss. 47)
Księgozbiory kaliskie niszczone były przez Niemców w XX wieku dwukrotnie. Za pierwszym razem, gdy zajęli, opuszczone przez wojska rosyjskie, miasto bez walki w sierpniu 1914 r. i skutkiem prowokacji zniszczyli je doszczętnie. Za drugim razem w 1939, kiedy po napaści na Polskę przystąpili do likwidacji elit i dorobku kulturalnego Polaków. Działania te wpisują się w konsekwentną i trwającą nieprzerwanie od XVIII w. pruską a później niemiecką politykę likwidacji państwa i narodu polskiego.
Małgorzata Kowalska-Chrzanowska, Przemysław Krysiński, Natalia Pamuła, Metody i narzędzia budowania społecznej odporności na dezinformację: od fact-checkingu po edukację medialną, wyd. 1, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2024, ss. 312
Recenzja książki: Małgorzata Kowalska-Chrzanowska, Przemysław Krysiński, Natalia Pamuła, Metody i narzędzia budowania społecznej odporności na dezinformację: od fact-checkingu po edukację medialną, wyd. 1, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2024, ss. 312
Aleksandra Powierska, W sieci mediów społecznościowych: teorie i metody badań, wyd. 1, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2024
Recenzja książki: Aleksandra Powierska, W sieci mediów społecznościowych: teorie i metody badań, wyd. 1, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2024
Architekt wartości w ekosystemie produktów cyfrowych (Joel Marsh, UX dla biznesu: Jak projektować wartościowe firmy cyfrowe, Gliwice: Helion, 2024, ss. 351)
Niniejsza recenzja omawia książkę Joela Marsha „UX dla biznesu: Jak projektować wartościowe firmy cyfrowe” (Helion, 2024), która rozszerza podejście do projektowania doświadczeń użytkownika. Książka, skierowana do projektantów, liderów produktów i menedżerów, pozycjonuje UX nie tylko jako estetykę interfejsu, ale jako strategiczne narzędzie tworzenia wartości w ekosystemach cyfrowych. Marsh przedstawia trzyczęściowy model WDP (Wartość – Diagnoza – Prawdopodobieństwo), łączący myślenie projektowe, diagnozę problemu i intuicję probabilistyczną. Recenzja podkreśla mocne strony książki, przejrzystą strukturę, praktyczne przykłady i spostrzeżenia dotyczące kultury organizacyjnej, zwracając jednocześnie uwagę na jej ograniczenia dla odbiorców akademickich, takie jak brak odniesień i nieprecyzyjność terminologiczna. Książka stanowi inspirujące źródło wiedzy do nauczania UX i zgłębiania perspektywy opartej na wartości w projektowaniu produktów cyfrowych.
Poszukiwania przodków bez tajemnic (Karol Ebertowski, Informacja genealogiczna w Polsce. Metodyka gromadzenia i opracowywania danych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe i Edukacyjne Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, 2025, ss. 240)
Niniejsza recenzja książki Karola Ebertowskiego „Informacja genealogiczna w Polsce. Metodyka gromadzenia i opracowywania danych” stanowi krytyczną ocenę publikacji, koncentrującą się na teoretycznych i praktycznych aspektach danych genealogicznych w kontekście polskim. Autor ocenia interdyscyplinarne podejście pracy, trafność i klarowność jej treści empirycznej oraz funkcjonalność omawianych narzędzi. Publikacja wpisuje się w szerszą dyskusję akademicką na temat standardów informacji genealogicznej i ich znaczenia dla rozwoju nauk o informacji, archiwistyki i genealogii stosowanej.
Polsko-czesko-śląskie relacje kulturowo-literackie do XVIII wieku w kontekście recepcji dzieł Mikołaja Reja
Niniejszy artykuł dotyczy recepcji dzieł Mikołaja Reja w Czechach i na Śląsku w XVI–XVIII w. Największe zasługi w tej mierze u naszych południowych sąsiadów położył Bartłomiej Paprocki. Duży wkład w popularyzację dorobku Reja miała także działalność Braci Czeskich w Polsce. Znakomity tego przykład stanowi zainteresowanie Jana Amosa Komenskiego twórczością mistrza z Nagłowic. Na wyraźne ślady recepcji dorobku Reja natrafić można na Śląsku pod koniec XVI w. w kwitnących ośrodkach ewangelickich w Księstwie Legnicko-Brzeskim i na południu Śląska, w Księstwie Cieszyńskim. Rozwijało się w nich piśmiennictwo wyznaniowe w języku polskim, gdzie wzorce czerpano głównie z literatury „złotego wieku”. Imponujące osiągnięcia na polu popularyzacji literackich tradycji Mikołaja Reja miały trzy kolejne pokolenia pisarzy śląskich, którzy nawiązywali nie tylko do Postylli, ale także do innych jego utworów. Na szczególną uwagę zasługuje Adam Gdacjusz, zwany „śląskim Rejem”, który po wojnie trzydziestoletniej związany był z ośrodkiem kluczborsko-byczyńskim, gdzie rozwijał swoją działalność piśmienniczą. Dokonany rekonesans badawczy wskazał na palącą potrzebę podjęcia dalszych i bardziej szczegółowych badań nad recepcją twórczości Mikołaja Reja, ukazując liczne braki i wątpliwości w materiale, który udało się zgromadzić.
Niezrealizowana edycja materiałów źródłowych dotyczących bezkrólewia po śmierci króla Jana III (1696–1697) autorstwa Andrzeja Chryzostoma Załuskiego, biskupa płockiego i warmińskiego
Tematem artykułu jest prawdopodobnie pierwsza w Polsce inicjatywa wydania drukiem (a nie rozpowszechnienia w postaci rękopiśmiennej) dużego zbioru materiałów źródłowych dotyczących ważnego fragmentu dziejów Rzeczypospolitej, jakim było bezkrólewie lat 1696–1697. Twórcą omawianej edycji był Andrzej Chryzostom Załuski (1648–1711), biskup płocki i warmiński, aktywnie działający na polu dokumentowania wydarzeń życia publicznego i publikowania źródeł historycznych. Ponieważ ostatecznie nie ukazała się ona drukiem, jej jedynym świadectwem jest zachowany fragmentarycznie w rękopisie jej egzemplarz roboczy (Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, nr 447). Niezachowanie się do naszych czasów większości prywatnego archiwum Załuskiego, zwłaszcza jego korespondencji, nie pozwoliło na ustalenie okoliczności jej powstania i przyczyn nieukazania się. Postawiono jednak hipotezę, że mogła ona powstać już pod koniec roku 1697 r., a skierowana być mogła przede wszystkim do środowiska Kurii Rzymskiej, z którą Załuski utrzymywał wówczas ożywione kontakty korespondencyjne. Fragmentaryczność zachowanego rękopisu nie pozwoliła na dokładne odtworzenie zawartości tej edycji, pozwoliła jednak na ustalenie jej najważniejszych cech edytorskich i charakteru zawartych w niej materiałów. Złożyły się na nią typowe materiały ówczesnego życia publicznego, takie jak relacje z obrad sejmowych, listy i mowy publiczne członków rodziny Sobieskich i dygnitarzy państwowych, akta urzędowe, pisma publicystyczne i paszkwile. Najciekawszą i najbardziej oryginalną cechą tej edycji jest jej źródłowo-historiograficzna formuła piśmiennicza. Niemal wszystkie zamieszczone w niej materiały zostały bowiem zaopatrzone przez Załuskiego w mniej lub bardziej obszerne komentarze, co nadawało jego dziełu charakter komentowanej edycji materiałów źródłowych. Dzięki temu stanowi ona interesujący, a dotąd nieznany przyczynek do dziejów kultury piśmienniczej czasów staropolskich.
Oblicza krakowskiej prasy „dla ludu” w XIX wieku. Analiza na przykładzie „Nowin ze Świata”, „Włościanina”, „Zagrody”
Artykuł poświęcony jest krakowskiej prasie dla ludu w XIX w. – „Nowinom ze Świata”, „Włościaninowi” i „Zagrodzie”. Pisma te miały na celu oświatę społeczeństwa wiejskiego zgodnie z zasadami wiary katolickiej oraz nurtem konserwatyzmu społeczno-politycznego. Zawierały artykuły o tematyce religijnej, społecznej, politycznej, powiastki i wiersze. W celu charakterystyki omawianych tytułów wykorzystano metodę analizy zawartości prasy. Badania objęły roczniki periodyków z lat 1863–1879, dostępne w zdigitalizowanej postaci w zasobach Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej. Wynikiem analizy jest prezentacja szaty graficznej, struktury wewnętrznej i głównych wątków tematycznych.
Historia działalności przedwojennego Instytutu Wydawniczego Renaissance i jego imprintów
Grupa wydawnicza stworzona przez braci Dawida i Ludwika Erdtrachtów działała na terenie Polski, Austrii i Niemiec w latach 20. i 30. Rozbudowywana przez nich sieć spółek-córek i imprintów wydawniczych, za sprawą nieszablonowego podejścia właścicieli podejmowała przez niespełna dwadzieścia lat swej działalności szereg ciekawych inicjatyw wydawniczych. Interesujący jest także bogaty wachlarz stosowanych przez nich technik promocyjnych i brandingowych. Jako wydawcy aktywnie stymulowali rynek książki zlecając liczne tłumaczenia, organizując konkursy literackie, akcje promujące literaturę polską za granicą, a także wydając kilka krótkotrwałych periodyków o charakterze informacyjno-literackim i zarazem zabarwieniu auto-promocyjnym. Z uwagi na swój odważny repertuar, agresywną reklamę i atmosferę skandalu, która towarzyszyła im od wczesnych lat, wielokrotnie stawali się obiektem zainteresowania mediów. Umiejętnie wykorzystywali te okazje w celu promowania swoich wydawnictw. Działalność braci Erdtracht stanowi ciekawy i zarazem bardzo słabo do tej pory opisany, fragment polskiego ruchu wydawniczego międzywojnia.
Problematyka bibliotekarstwa publicznego na łamach pierwszych roczników czasopisma „Česka Osvěta”
W Czechach na początku XX w. zaczęło formować się nowoczesne bibliotekarstwo. Znaczącą rolę w tym procesie odegrał L.J. Živný, jedna z najważniejszych postaci w dziejach czeskiego bibliotekarstwa, który propagował angielskie i amerykańskie wzorce bibliotek publicznych, między innymi na łamach czasopisma „Česka Osvěta”. Pismo to, zasadniczo poświęcone organizacji kształcenia powszechnego, miało również charakter bibliotekoznawczy, zwłaszcza przez kilka pierwszych lat swego istnienia, na co wskazuje jego podtytuł w tym okresie: „Česka Osvěta. List věnovaný zájmům veřejného knihovnictví a organisaci lidového vzdělání”. W artykule zaprezentowano twórcę pisma, autorów, strukturę i inne elementy formalne. Poruszono też kwestię tematyki tego periodyku, jako że stanowił on ważne źródło informacji dla pracowników bibliotek.
Bibliografia do historii Tatarów polskich Leona Najmana-Mirzy Kryczyńskiego jako przykład bibliografii mniejszości etnicznej w Polsce w okresie międzywojennym
Leon Najman-Mirza Kryczyński (1887–1939?) z wykształcenia prawnik, był liderem ruchu kulturalnego i naukowego Tatarów w Polsce w okresie międzywojennym. Praca zawodowa nie ograniczała jego zainteresowań historią Tatarów polskich. Opublikował szereg artykułów w periodykach i czasopismach naukowych na temat dziejów, kultury i życia Tatarów. Przez całe życie zbierał materiały bibliograficzne do historii Tatarów w Polsce, które sukcesywnie ogłaszał. Owocem dwudziestopięcioletnich studiów bibliograficznych była Bibliografia do historii Tatarów w Polsce, wydana w Zamościu w 1935 r. Dzieło to jedyne w swoim rodzaju, stanowi do dziś niezastąpioną pomoc badaczom tatarszczyzny w Polsce.
„Piewca ekstazy” i „Kaliban fantastyki”. O recepcji twórczości Hannsa Heinza Ewersa w międzywojennej Polsce
Artykuł poświęcony jest zagadnieniu w małym stopniu dotychczas rozpoznanemu w pracach literaturoznawczych, tj. popularności i krytycznej recepcji w międzywojennej Polsce niemieckiego twórcy literatury fantastycznej Hannsa Heinza Ewersa. Kompozycja artykułu odzwierciedla następujące zagadnienia: 1) zarys sylwetki twórczej Ewersa i jego miejsca w tradycji zachodniej fantastyki; 2) uporządkowane zestawienie polskojęzycznych wydań prozy Ewersa i omówienie przedwojennej popularyzacji jego utworów w Polsce ze szczególnym podkreśleniem roli Stanisława Przybyszewskiego i inicjatywy lwowskiego wydawnictwa „Lektor” w tym procesie; 3) charakterystykę wybranych komentarzy recepcyjnych, towarzyszących polskim edycjom niemieckiego fantasty (S. Przybyszewskiego, S. Schayera, S. Grabińskiego).
Wizja prezydentury w prasie ideowej. Przypadek Stanisława Wojciechowskiego i tygodnika Wola Ludu (1922–1926)
Artykuł prezentuje wizerunek Stanisława Wojciechowskiego w socjalistycznej prasie na podstawie publikacji w tygodniku „Wola Ludu” z lat 1922–1926. Przedstawiono sposób kreowania jego postaci w kontekście politycznych i społecznych wyzwań ówczesnej Polski, w tym niestabilności gospodarczej, napięć klasowych oraz narastających podziałów politycznych. Szczególną uwagę poświęcono relacjom prasowym dotyczącym jego działalności jako prezydenta, w tym inicjatyw gospodarczych, spotkań z obywatelami oraz interakcji z elitami politycznymi i społecznymi. Omówiono również reakcję prasy na zamach majowy 1926 r. i jego konsekwencje dla prezydentury Wojciechowskiego.
Motyw rzeki w utworach literackich na łamach czasopism Instytutu Wydawniczego „Nasza Księgarnia” w latach 1945–1989. Kultura, patriotyzm, propaganda, rozrywka
W artykule omówiono motyw rzeki w literaturze dziecięcej publikowanej na łamach czasopism Instytutu Wydawniczego „Nasza Księgarnia” w latach 1945–1989 („Miś”, „Iskierki”, „Świerszczyk-Iskierki”, „Świerszczyk”, „Płomyczek”, „Płomyk”). Badania polegały na przeprowadzeniu analizy treści wybranych tekstów zamieszczonych w popularnych periodykach, z uwzględnieniem kontekstu historyczno-społecznego. W rozpatrywanych utworach motyw ten pełnił różne funkcje: od realistycznego tła fabularnego po metaforyczną reprezentację zmienności życia, granicy, wspólnotowości czy postępu cywilizacyjnego. Rzeka, obecna w polskim krajobrazie jako element geograficzny i kulturowy, tworzyła w przekazie kierowanym do młodego odbiorcy przestrzeń o charakterze rekreacyjnym, edukacyjnym, emocjonalnym lub symbolicznym. Przeprowadzone badania ukazują różnorodność i ewolucję przedstawień – od silnie skonwencjonalizowanych obrazów rzek podporządkowanych dyskursowi ideologicznemu i propagandzie, po bardziej poetyckie i subtelne ujęcia z akcentami ludycznymi, kulturowymi lub ekologicznymi. Szczególną rolę odgrywały Wisła i Odra jako symbole państwa, historii i gospodarki, podczas gdy mniejsze rzeki pojawiały się rzadziej, głównie w kontekstach regionalnych i edukacyjnych. Motyw rzeki jawi się zatem jako wielowymiarowy element przekazu kierowanego do dzieci, integrujący perspektywę przyrodniczą, społeczną i ideologiczną. Rozpoznane schematy obrazowania rzek pozwalają lepiej zrozumieć mechanizmy kształtowania świadomości młodego odbiorcy w istniejących w latach 1945–1989 warunkach ustrojowych. Wskazują także na trwałość motywu rzeki jako nośnika wartości kulturowych i edukacyjnych, przekraczających ramy czasu i ideologii.
Aspekt komunikacyjno-strukturalny współczesnych poradników dietetycznych a wzorce poradnictwa kulinarnego z lat 1945–1989 w Polsce – rozważania wstępne
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie aspektu strukturalno-komunikacyjnego współczesnych poradników dietetycznych na tle wzorców poradnictwa kulinarnego z lat 1945–1989. W analizie zastosowano metodę opisu aspektu strukturalnego według Marii Wojtak oraz perspektywę komunikacyjną właściwą badaniom nad dyskursem poradnikowym. Materiał badawczy obejmuje reprezentacyjne teksty współczesnych poradników dietetycznych. Wyniki analizy wskazują, że struktura współczesnych poradników odzwierciedla przesunięcie z funkcji instruktażowej na funkcję edukacyjno-lifestylową, wykorzystując nowe środki perswazji i wizualizacji, dostosowane do potrzeb odbiorcy funkcjonującego w warunkach nadmiaru informacji. Ich cechą charakterystyczną jest również intensywne eksponowanie pozycji nadawcy, reprezentującego model eksperta-celebryty; fakt ten nie tylko wpływa na strukturę tekstu, ale także pokazuje, jak ogromną rolę powyższe publikacje odgrywają w kształtowaniu się kulturowej idei autorytetu.
Wizerunek Heleny Rubinstein w pierwszej połowie lat 40. XX wieku na przykładzie wybranych nowojorskich mediów polonijnych. Wstęp do badań
Niniejszy wstęp do badań poddaje analizie wizerunek medialny Heleny Rubinstein w wybranych mediach polonijnych w Nowym Jorku w pierwszej połowie lat 40. XX wieku. Pomimo licznego zbioru opublikowanych biografii, silne związki Rubinstein z jej polskim i żydowskim dziedzictwem pozostają w dużej mierze niezbadane. Niniejszy artykuł to pierwsza próba wypełnienia tej luki, dzięki analizie popularnej nowojorskiej prasy polskojęzycznej, tytułów: „Nowy Świat. The Polish Morning World” i „Tygodnik Polski. The Polish Weekly” oraz audycji radiowej „Bajki Życia”. Do przeprowadzenia tejże analizy wykorzystano zarówno metody ilościowe, jak i jakościowe. Badanie ujawnia, że Helena Rubinstein, urodzona jako Chaja Rubinstein w ówczesnym Podgórzu pod Krakowem, aktywnie kształtowała swój wizerunek poprzez tysiące komunikatów medialnych. W Stanach Zjednoczonych, szczególnie podczas II wojny światowej, jej zaangażowanie w życie polskiej diaspory nasiliło się. W latach 1940–1945 Rubinstein pojawiła się setki razy na łamach dwóch głównych polonijnych tytułów w Nowym Jorku, publikując reklamy, artykuły sponsorowane i wywiady. Finansowała również i okazjonalnie prowadziła polskojęzyczne programy radiowe w stacji WHOM, często goszcząc wybitnych polskich emigrantów. Wyniki badań wskazują na jednoznacznie pozytywny wizerunek, kształtowany w oparciu o dwa główne filary: kompetencję w dziedzinie dbania o urodę i wygląd zewnętrzny oraz silne związki z polską tożsamością. Żydowskie pochodzenie przedsiębiorczyni nie było eksponowane w powyższych źródłach; zamiast tego bywała ona czasami przedstawiana w kontekście świąt chrześcijańskich. Badanie odnotowuje również pewne różnice w strategiach reklamowych między dwoma powyższymi tytułami, co sugeruje ich odmienne grupy docelowe. Wstępna analiza stanowi podstawę dla zaplanowanych szerszych badań nad wizerunkiem medialnym Heleny Rubinstein w Stanach Zjednoczonych.
Przed przełomem i po przełomie Gorbaczowa. ZSRR w polskiej prasie podziemnej lat 80.
W artykule przedstawiono rekonstrukcję dwóch obrazów medialnych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich: przed wyborem Michaiła Gorbaczowa na sekretarza generalnego KPZR i po jego wyborze. Materiałem były teksty z „Tygodnika Mazowsze” jednego z najważniejszych czasopism drugiego obiegu wydawniczego. Jako metodę wybrano analizę zawartości czasopism. Pozwoliła ona na określenie różnic w obu opisach. Obraz ZSRR na początku lat 80. jest przede wszystkim pejoratywny. Obraz ZSRR po wyborze Gorbaczowa ujawnia znaczne konflikty społeczne. Jedną z głównych kategorii tematycznych jest opis samego Gorbaczowa. Teksty „Tygodnika Mazowsze” mają walor dokumentacyjny zwłaszcza w opisie odzyskiwania niepodległości Litwy, Łotwy i Estonii. Znaczna część źródeł dziennikarskich w „Tygodniku Mazowsze” pochodzi z prasy radzieckiej.
Mangi shōnen i shōjo na polskim rynku wydawniczym w latach 1996–2016
Celem artykułu jest analiza obecności japońskich komiksów na polskim rynku wydawniczym w latach 1996–2016. Tekst koncentruje się na mangach shōnen (komiksy dla chłopców) i shōjo (komiksy dla dziewczyn). W artykule przedstawiono pokrótce dzieje komiksu japońskiego w Polsce, omówiono cechy charakterystyczne publikacji skierowanych do wymienionych grup, jak również kryteria płci i wieku stosowane przez japońskie oficyny do kategoryzowania swoich publikacji.
Książki o uczuciach i emocjach dla młodszych dzieci na polskim rynku wydawniczym w latach 2021–2024 (analiza ilościowo-tematyczna)
Książki o uczuciach i emocjach coraz częściej pojawiają się na polskim rynku wydawniczym. W zasadzie nieobecne przed transformacją ustrojową, zaczęły stopniowo docierać głównie w postaci przekładów z literatur obcych. Obecnie wielu polskich autorów i ilustratorów tworzy takie edycje. Artykuł ukazuje to zjawisko na przykładzie polskiej produkcji wydawniczej z lat 2021–2024 (125 edycji). Przy pomocy metod ilościowych (bibliograficznej i bibliometrycznej), w oparciu o katalog Biblioteki Narodowej, wskazano przewagę literatury przekładowej w badanym segmencie publikacji, dominację książki obrazkowej oraz duże rozproszenie wydawców i serii wydawniczych. Wyodrębniono grupy i tematy szczegółowe, którym poświęcone były badane książki. Na próbie reprezentatywnych książek z największych serii poświęconych emocjom i uczuciom przeprowadzona została analiza jakościowa tych elementów aparatu pomocniczego, które wskazują w wybranych edycjach na formę, typ oraz przeznaczenie publikacji.
Analiza multimodalna teatru kamishibai na przykładzie kart narracyjnych pt. Czułość Antoine’a Guilloppégo
Teza/cele: Teatr kamishibai jest przykładem nietypowej formy wydawniczej, multimodalnej ze względu na ścisłe zespolenie kodów werbalnego i wizualnego oraz multisensorycznej z perspektywy jej odbioru. Celem analizy jest ukazanie relacji i funkcji, jakie w teatrze kamishibai pełnią poszczególne kody semiotyczne: tekst, obraz oraz performatywny sposób ich prezentowania. Do przeanalizowania wybrano karty kamishibai pt. Czułość A. Guilloppégo (Wydawnictwo Tibum, Katowice 2018). Metody badań: Badanie przeprowadzono w oparciu o model analizy multimodalnej, jaki stosuje się najczęściej w przypadku gatunków medialnych. Polega on na przeprowadzeniu makro- i mikroanalizy komunikatu, rozróżnieniu dyskursywnej perspektyw nadawcy, odbiorcy oraz samego komunikatu oraz opisie łączonych w obrębie przekazu kodów i subkodów. Jako podstawowe narzędzie analizy wykorzystano kognitywny mechanizm metonimii i metafory multimodalnej. Wyniki: W przypadku teatru kamishibai mamy do czynienia ze ścisłym związkiem kodu językowego z kodem ikonicznym, które zespala ze sobą performatywny sposób ich prezentacji – nie statyczny, ale dynamiczny, naśladujący akcję w spektaklu teatralnym. Metonimia obrazowa i werbalna okazuje się precyzyjnym narzędziem konstruowania sensu, daje możliwość budowania i odczytywania metafory pojęciowej zawartej w komunikacie. Wnioski: W przypadku teatru kamishibai możemy mówić o multimodalności dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, multimodalność dotyczy samego gatunku, w którego strukturę i formę wpisane jest ścisłe współistnienie kodów wizualnego i werbalnego. Jednak funkcja i ranga kodów jest inna z perspektywy nadawcy i odbiorcy. Po drugie, multimodalność ujawnia się na poziomie sensu konkretnej opowieści, w której przekaz wynika z relacji obrazu i tekstu odnoszących się do znaczenia nadrzędnego elementu, jakim jest tytuł „książki” kamishibai.
Adaptowanie literatury i okładki filmowe książek w kontekście współczesnej produkcji wydawniczej i filmowej. Rekonesans badawczy na podstawie polskich ekranizacji w ofercie wybranych platform SVoD
Począwszy od pierwszych realizacji fabularnych literatura zawsze była dla przemysłu filmowego źródłem inspiracji, ale także gotowego materiału do wykorzystania w scenariuszach. Potencjał tkwiący w adaptacjach coraz częściej doceniają również platformy SVoD dokonujące głębokiej penetracji rynku wydawniczego w poszukiwaniu tytułów mogących zaspokoić potrzeby ich abonentów. Obecna intensyfikacja działań podejmowanych zarówno przez filmowców, jak i wydawców na rzecz adaptowania tekstów literackich została opisana w pierwszej części artykułu. Druga jego część zawiera wyniki badań własnych uwzględniające ilościowe ujęcie oferty polskich ekranizacji dostępnych w ofercie streamingowej o zasięgu międzynarodowym. Część trzecia natomiast stanowi próbę charakterystyki, dokonanej również na podstawie badań własnych, tej widocznej formy łączenia uniwersum książki i filmu, jaka przejawia się w postaci okładek filmowych. Zgodnie z uzyskanymi danymi działania realizowane przez wydawców w tym zakresie odnosiły się do 75% polskich adaptacji filmowych i serialowych z ostatniej dekady dostępnych w streamingu.
Edytorskie inicjatywy Anny Gramatyki-Ostrowskiej (1882–1958). Rozwój grafiki wydawniczej w Polsce
Artykuł podejmuje próbę przywrócenia pamięci o zapomnianej ilustratorce i projektantce książek Annie Gramatyce-Ostrowskiej (1882–1958), jednej z pierwszych kobiet aktywnie działających na polu grafiki wydawniczej w Polsce. Zarysowano w nim uwarunkowania rynku książki i ilustracji na przełomie XIX i XX w. oraz przedstawiono ścieżkę edukacyjną i zawodową artystki, osadzając jej twórczość w szerszym kontekście przemian społecznych i artystycznych. Omówiono także kluczowe miejsca aktywności Gramatyki-Ostrowskiej, jej współpracę z autorkami literatury dziecięcej (m.in. Marią Dynowską i Zofią Rogoszówną) oraz relacje z ważnymi wydawnictwami epoki. Szczególną uwagę poświęcono analizie jej dorobku ilustratorskiego – zestawiono 23 zilustrowane książki, wskazując na preferowane techniki graficzne oraz skalę i charakter praktyki artystycznej artystki.
Zastosowanie sztucznej inteligencji w projektowaniu książki. Analiza jakościowa
Celem artykułu jest analiza jakościowa zastosowania modeli generatywnych AI w projektowaniu książki. Narzędzia AI mają ogromny potencjał, rozwijają się bardzo dynamicznie i z czasem zmienią metody projektowania publikacji w stopniu trudnym dziś do oszacowania. Badania te wpisują się w szerszy kontekst badań nad sztuką książki i współczesnym edytorstwem. Podstawę źródłową stanowią wypowiedzi projektantów, publikowane w sieci (na portalach, blogach, w mediach społecznościowych, na YouTube itp.) oraz własne badania empiryczne. Umożliwiają one zidentyfikowanie kluczowych problemów oraz najważniejszych aspektów toczących się dyskusji. Obecnie modele generatywne służą do tworzenia obrazów wykorzystywanych w publikacjach tradycyjnych i cyfrowych (np. okładki, ilustracje). Stworzenie profesjonalnej ilustracji za pomocą AI – wbrew obiegowym opiniom – wciąż wymaga pracy grafika. Obrazy te nie są idealne, charakteryzuje je pewnego rodzaju przypadkowość, halucynacje oraz błędy wizualne. Problemem jest także brak odpowiednich regulacji w kwestii praw autorskich.
Główni bohaterowie i główne bohaterki najpopularniejszych filmów z lat 1940–2019. Analiza ilościowa
Artykuł jest analizą ilościową przeprowadzoną na próbie 800 najpopularniejszych filmów z lat 1940–2019. Materiał badawczy stanowi 10 filmów, które uzyskały w danym roku najlepsze wyniki w zestawieniu box-office. Następnie, na podstawie danych pojawiających się w serwisie www.imdb.com, opracowane zostało zestawienie obejmujące pierwsze, trzy pierwsze oraz sześć pierwszych nazwisk, które pojawiły się przy omówieniu danego tytułu. Zestawienie tych nazwisk pod względem genderowym, pozwoliło na wskazanie na dominację wśród najpopularniejszych filmów z lat 1940–2019 narracji męskocentrycznych, choć ciekawy jest rozkład tej dominacji w poszczególnych dekadach. Badanie wskazało na przykład, że najwięcej popularnych filmów z pierwszoplanowymi postaciami kobiecymi (30 %) pojawiło się w latach 1940–1949, zaś najmniej (5 %) w latach 2000–2009. Interesujący wydaje się również fakt, że spośród 800 badanych filmów nie pojawia się ani jedna narracja, w której pojawiłoby się 6 głównych postaci kobiecych, podczas gdy filmów z 6 dominującymi postaciami męskimi w zestawieniu pojawiło się aż 55.
Z niechęci do słów, z miłości do miejsc. Specyfika komunikacji bohaterów oraz istota przestrzeni w wybranych filmach Davida Lyncha
Celem artykułu jest zbadanie elementów komunikacyjnych i wizualnych w twórczości Davida Lyncha – w kontekście ich nietypowości i wyjątkowości. Refleksji zostaje poddane to, w jaki sposób bohaterowie jego filmów komunikują się ze sobą (mieszanie funkcji językowych, hiperbolizacja, taniec, dyskomfortowe pauzy), a także, jak w tym kontekście funkcjonuje przestrzeń i inne środki filmowego wyrazu (wymiar akustyczny, kolorystyka, oniryzm, surrealizm). Artykuł odnosi się do literatury naukowej i eseistycznej dotyczącej twórczości Davida Lyncha powstałej zarówno na polskim, jak i zagranicznym gruncie naukowym (na przykład: Kinga Jelińska, Kamil Lipiński, Slavoj Žižek, David Foster Wallace). Twórczość artysty została osadzona pośród wielu kontekstów teoretycznych, na bazie których przeprowadzono analizy wybranych filmów reżysera lub ich fragmentów (na przykład: Głowa do wycierania, Blue Velvet, Dzikość serca). Wnioski płynące z analiz i rozważań teoretycznych podkreślają wagę wskazanych elementów w twórczości Davida Lyncha, wskazują również na zmysłowy wymiar oddziaływania jego dzieł – pośród surrealizmu i poetyki snu mogą trafiać wprost do zmysłów i emocji odbiorców.
Wiedza jako dar. Od etosu akademickiego do humanistyki cyfrowej
W artykule przeprowadzona została analiza, w jakim stopniu wartości akademickie – otwartość, współpraca i odpowiedzialność za wiedzę – wpłynęły na kształt wczesnej kultury internetu i jak idea daru przekształciła się w warunkach komercjalizacji sieci. Celem artykułu jest ukazanie ciągłości między etosem akademickim a współczesnymi formami cyfrowego współdzielenia wiedzy. W opracowaniu zastosowano metodę analizy porównawczej i krytyczną interpretację pojęcia kultury daru w kontekście rozwoju internetu i humanistyki cyfrowej, na podstawie literatury klasycznej i nowszej. Wskazane zostało, że internet wyrósł z akademickiego modelu współpracy opartego na zaufaniu i jawności, a idea daru, pierwotnie wspólnotowa, uległa przekształceniu w ramach kapitalizmu platformowego. Wciąż jednak funkcjonują praktyki zachowujące pierwotny sens daru. Dzisiejsza humanistyka cyfrowa kontynuuje etos akademicki, łącząc współpracę z refleksją nad społeczną rolą technologii. Idea daru pozostaje kulturowym punktem odniesienia, przypominając, że technologia powinna służyć wspólnocie, a wiedza – pozostać dobrem publicznym.
Główne obszary badań związanych ze sztuczną inteligencją w piśmiennictwie z zakresu architektury informacji i projektowania UX
Cel/Teza: Obserwowany w ostatnich latach szybki rozwój nowych technologii sztucznej inteligencji (AI) wywołał dyskusje o przyszłości architektury informacji (IA) i pokrewnych dyscyplin projektowych. W artykule podjęto próbę weryfikacji tezy, że rozwój AI w istotny sposób kształtuje pole badań współczesnej architektury informacji i projektowania UX, co prowadzi do tworzenia się nowych obszarów badań oraz identyfikacji najważniejszych z nich. Metody badań: Jako podstawę identyfikacji i charakterystyki tych obszarów wykorzystano ilościową analizę asocjacji słów kluczowych oraz podejście jakościowe, w którym zastosowano metodę krytycznej analizy treści oraz systematycznego przeglądu piśmiennictwa. Analizom poddano piśmiennictwo przedmiotu zarejestrowane w bazie Scopus, obejmujące publikacje wydane w latach 2019–2024 reprezentujące tematy zaindeksowane słowami kluczowymi najczęściej używanymi i najsilniej powiązanymi oraz publikacje najczęściej cytowane. Wnioski: Analiza pozwoliła wyodrębnić sześć obszarów problemowych, które można uznać za główne obszary oddziaływania rozwijającej się technologii AI na badania w zakresie szeroko rozumianej architektury informacji: (1) aplikacje AI wspierające projektowanie IA i UX; (2) projektowanie aplikacji i serwisów sieciowych z funkcjonalnościami opartymi na AI; (3) wykorzystanie IA do organizacji danych dla AI/ML/DL; (4) edukacja projektantów IA i UX w zakresie AI; (5) interakcja człowieka z AI, wytłumaczalna AI i human-centered AI; (6) podstawy teoretyczne i metodologia projektowania IA, UX i inteligentnych produktów cyfrowych.
Percepcja obrazów generowanych przez sztuczną inteligencję: w stronę zrozumienia odbiorcy
Teza i cel: W ostatnich latach zauważalnie wzrósł poziom fotorealizmu obrazów generowanych przez algorytmy sztucznej inteligencji. Celem artykułu jest ocena realizmu tych obrazów poprzez ich porównanie z rzeczywistymi fotografiami czterech kategorii obiektów: twarzy ludzkich, kotów, samochodów i budynków. Metodologia: Badanie miało charakter eksperymentalny i zostało przeprowadzone z wykorzystaniem techniki eye-trackingu, jako eksperyment wspomagany ankietą oraz testem. Respondenci oceniali autentyczność prezentowanych obrazów, a zebrane dane obejmowały analizy fiksacji, czasu spojrzeń oraz wyniki kwestionariuszy uzupełniających. Wykorzystano testy statystyczne w celu identyfikacji różnic między grupami uczestników. Wyniki: Najtrudniejsze do prawidłowego rozpoznania okazały się obrazy przedstawiające twarze ludzkie, natomiast najłatwiejsze – samochody i budynki. Analiza wzorców spojrzeń ujawniła różnice zależne od płci i poziomu wiedzy respondentów. Osoby posiadające większe doświadczenie w grafice generatywnej częściej koncentrowały się na artefaktach typowych dla obrazów tworzonych przez sztuczną inteligencję . Wnioski: Percepcja realizmu obrazów generowanych przez sztuczną inteligencję jest zależna od doświadczenia odbiorcy oraz rodzaju przedstawionego obiektu. Wyniki badania wskazują na potrzebę dalszej eksploracji procesów poznawczych towarzyszących ocenie autentyczności obrazów oraz formułują rekomendacje dla twórców i użytkowników algorytmów generatywnych w kontekście rozwoju współczesnej sztuki wizualnej.
Kompetencje medialne i cyfrowe pokolenia Alfa – w stronę kolaboratywnych metod kształcenia, projektów badawczych opartych na współpracy oraz antropologii codzienności
Celem artykułu jest powiązanie atrybutów pokolenia Alfa ze strategiami podnoszenia ich kompetencji medialnych i cyfrowych w ramach edukacji formalnej oraz prowadzenia badań naukowych poświęconych tytułowej problematyce. Do tego celu wykorzystano elementy antropologii kolaboratywnej oraz antropologii codzienności. Przedstawione w artykule wyniki badań zastanych i własnych dotyczą obecnych i przyszłych strategii korzystania z mediów różnego typu przez nowe pokolenia, także w odniesieniu do mediów wykorzystujących dyskurs językowy. Poczynione w artykule ustalenia są także istotne dla wydawców książek i rynku prasy. W odniesieniu do wyzwań współczesnej cywilizacji medialnej pożądane są bowiem nowe strategie nawiązania komunikacji z tym pokoleniem, czyli takich, które będą z jednej strony kompatybilne do ich potrzeb, możliwości i oczekiwań, a z drugiej – spójne z założeniami edukacji (medialnej) 4.0.
Ekosystemy wiedzy jako obszar badawczy nauki o informacji
Cel: Celem artykułu jest pokazanie wzajemnych powiązań pomiędzy ekosystemami wiedzy a obszarem badań nauki o informacji. Metodologia: Artykuł pisany jest z perspektywy wiedzy badacza nauki o informacji, na którą składa się nie tylko wykorzystanie skromnej jeszcze w proponowanym ujęciu literatury naukowej (wiedza deklaratywna), ale także doświadczenie i intuicja (wiedza proceduralna). Wyniki: Koncepcja ekosystemu (w tym ekosystemu wiedzy) jest coraz częściej obecna w literaturze naukowej z obszaru nauk społecznych, w szczególności nauk o komunikacji społecznej i mediach. Zaprezentowano wkład teoretyczny i metodologiczny jaki nauka o informacji wnosi obecnie w rozwój badań nad ekosystemami wiedzy. Z kolei te ostatnie ukazano jako obszar istotny dla perspektywicznego rozwoju nauki o informacji, z którego wynikają konkretne postulaty i wyzwania. Wnioski: Wobec dynamicznych przemian technologicznych i środowisk społecznych związanych z wiedzą, dalsze eksplorowanie oraz rozwijanie koncepcji ekosystemów wiedzy stanowi kluczowy warunek utrzymania aktualności i użyteczności nauki o informacji w najbliższej przyszłości oraz jej coraz większego wpływu społecznego.
Fact-checking jako praktyka medialna: między rzetelnością a cenzurą informacyjną
Artykuł podejmuje problematykę fact-checkingu jako współczesnej praktyki medialnej, analizując jego funkcje, ograniczenia oraz wpływ na wolność słowa w erze cyfrowej. Choć fact-checking deklaratywnie pełni rolę strażnika prawdy i narzędzia walki z dezinformacją, w praktyce wiąże się z licznymi kontrowersjami dotyczącymi przejrzystości, selekcji treści, relacji z platformami cyfrowymi oraz braku społecznej kontroli. Autor wskazuje, że działania weryfikacyjne – mimo potencjalnej wartości informacyjnej – mogą prowadzić do marginalizacji legalnych, choć niepopularnych poglądów, a nawet do efektu mrożącego w debacie publicznej. Na podstawie czterech studiów przypadku (COVID-19, wybory w USA, wojna w Ukrainie, debata o osobach LGBT+) pokazano, że fact-checking nie jest wyłącznie procesem technicznym, lecz stanowi istotny element walki o kontrolę nad narracją publiczną. Artykuł zawiera również rekomendacje dotyczące konieczności ustanowienia ram instytucjonalnych, które zagwarantują przejrzystość, proporcjonalność i pluralizm w stosowaniu narzędzi weryfikacyjnych.
Palantir z Orthanku jako przykład bańki – kuli informacyjnej i jej wpływu na stosunki międzynarodowe
W artykule omówiono fenomen bańki informacyjnej (filtrującej) i jej wpływ na współczesne stosunki międzynarodowe. Zastosowano analogię do tolkienowskiego palantira z Orthanku, który w celny sposób ilustruje to zjawisko na przykładzie stworzonego przez niego świata Śródziemia i toczącej się w nim Wojny o Pierścień. Uwzględniono zarówno jego znaczenie dla państw, jak i jednostek, łącząc skutki wpływu palantira na nieprzygotowanego do korzystania z jego mocy użytkownika. Przeniesiono je na współczesnego internautę korzystającego z mediów społecznościowych, które dla wielu są zarówno całym światem, jak i jedynym źródłem słów czytanych każdego dnia.
Patostreaming oczami widza. Próba analizy zjawiska na przykładzie wirtualnej działalności Elżbiety Gawin
Internet to przestrzeń medialna, w której można zetknąć się z różnymi formami ekspresji wirtualnych twórców. Nie brakuje w niej również miejsca do propagowania negatywnych form zachowań, takich jak patostreaming. W przeprowadzonych badaniach posłużono się przykładem wirtualnej działalności Elżbiety Gawin, którą zidentyfikowano jako treści patostreamingowe. Wykorzystana została analiza zawartości mediów, z odniesieniem do lasswellowskiego modelu oraz teorii użytkowania i gratyfikacji w rozumieniu Stanisława Michalczyka. W oparciu o wymienioną metodę przybliżono zachowania oraz motywacje odbiorcze widzów tworzących swoistą społeczność skupioną wokół omawianej działalności patostreamerskiej. Dokonano również kategoryzacji komunikatów uczestników pojawiających się na live streamach prowadzonych przez EG, jak również na oficjalnym kanale Discord. Podjęto też próbę scharakteryzowania sylwetek odbiorców. Z przeprowadzonej analizy wynika, że odbiór treści prezentowanych przez EG jest w głównej mierze negatywny. Autorska próba analizy zjawiska patostreamingu z perspektywy widza może stanowić punkt wyjściowy do pogłębionych badań dla badaczy podejmujących tematykę mediów i komunikacji, jak również dla psychologów i pedagogów skupiających się w swojej pracy nad tematyką wirtualnych zagrożeń.
Doppelgangery, oligarchowie i zniekształcenia. Notatki badawcze na temat rosyjskich taktyk dezinformacyjnych w Izraelu i ich wpływu na zachodnich partnerów
Rosyjskie strategie dezinformacji i wywierania wpływu w krajach zachodnich są szeroko dyskutowanym zjawiskiem, zwłaszcza w związku z pełnoskalową inwazją na Ukrainę. Takie strategie są również stosowane w Izraelu, gdzie niektóre ich formy zidentyfikowano. Pierwszą, najbardziej znaczącą jest operacja Doppelganger polegająca na tworzeniu stron internetowych i artykułów naśladujących szanowane, dobrze ugruntowane media. Natomiast drugą, jest działalność zamożnych osób powiązanych z państwem rosyjskim poprzez przedsięwzięcia biznesowe, a często także obywatelstwo i miejsce pochodzenia. Te persony wywierają znaczący wpływ na scenę polityczną w kraju, a także na relacje z zagranicznymi partnerami na Zachodzie. Niniejszy artykuł stawia dwie hipotezy: Rosyjskie kampanie wpływu mają tendencję do promowania narracji (antyukraińskich, antynatowskich i antyzachodnich), które są zgodne z podstawowymi interesami Rosji w Europie. Druga hipoteza głosi, że rosyjscy oligarchowie posiadający izraelskie obywatelstwo przyczyniają się do wspierania rosyjskich interesów w Izraelu poprzez swoje powiązania z ważnymi instytucjami politycznymi, społecznymi i kulturalnymi, takimi jak Yad Vashem czy Europejski Kongres Żydów. Poprzez studium przypadku osób publicznych, takich jak Moshe Kantor, oraz analiz kampanii Doppelganger przeprowadzonych przez izraelskie think-tanki, a także izraelskie media, proponujemy strategię badawczą tych wpływów i pozytywnie weryfikujemy postawione hipotezy, analizując wpływ tych narracji na Unię Europejską, Stany Zjednoczone, Ukrainę i Polskę. Podsumowując, niniejszy artykuł dostrzega znaczenie takich kampanii wpływu. Argumentuje, że są one przynajmniej częściowo skuteczne ze względu na uprzedzenia obecne w tkance izraelskiego społeczeństwa i przemawiają do wyobraźni obywateli, którzy wykazują wysoki poziom nieufności wobec instytucji międzynarodowych lub są ostrożni wobec wszelkich przejawów antysemickich incydentów lub nazizmu, które są często wykorzystywane w takich narracjach.
Profesor youtuberem. Charakterystyka przekazu kanału „Dudek o Historii”
Popularyzacja nauki jest jednym z rodzajów komunikacji naukowej, którą można uprawiać na platformie YouTube. W artykule omówiono przykład powstałego w tym medium społecznościowym w listopadzie 2022 r. kanału „Dudek o Historii”, poświęconego dziejom najnowszym Polski. Pomimo dosyć tradycyjnej formuły kanał odniósł sukces. Tekst jest wstępem do badań, których celem jest znalezienie źródeł powodzenia tego projektu popularyzatorskiego a także jego znaczenia dla popularyzacji historii i badań naukowych. W pierwszej części artykułu przedstawiono genezę powstania kanału. W drugiej części scharakteryzowano zastosowany przekaz w kontekście gatunku internetowego jakim jest vlog i porównano go do stosowanego na innych kanałach popularnonaukowych.
Instagram jako narzędzie promocji literatury azjatyckiej w Polsce: studium dwóch wydawnictw
Artykuł analizuje strategie komunikacyjne dwóch polskich wydawnictw – Yumeka i Kwiaty Orientu – w zakresie promocji literatury krajów Azji Wschodniej na Instagramie. Przedmiotem badania są sposoby prezentacji treści literackich, eksponowania wartości kulturowych oraz angażowania odbiorców w przestrzeni cyfrowej. Analiza została przeprowadzona na podstawie treści publikowanych w okresie od 1 czerwca do 9 sierpnia 2025 r., z zastosowaniem jakościowej analizy treści i schematu kodowania opartego na metodyce U. Kuckartza. Wyniki wskazują na wyraźne różnice w stylu komunikacji obu wydawnictw: Yumeka stosuje intensywną, wielowarstwową narrację skoncentrowaną na literaturze chińskiej i społecznych aspektach przekazu, natomiast Kwiaty Orientu preferują estetyczną, emocjonalną komunikację wokół literatury koreańskiej. Instagram pełni w tym kontekście funkcję nie tylko promocyjną, lecz także kulturotwórczą i edukacyjną. Zróżnicowane strategie pokazują, że literatura azjatycka może być skutecznie promowana w mediach społecznościowych poprzez estetykę, emocje i wartości kulturowe.
Problemy współczesnej polskiej archiwistyki. Sprawozdanie
Analiza tematyki prac informatologicznych i bibliologicznych polskich studentów na przykładzie prac dyplomowych obronionych w 2023 roku
W literaturze przedmiotu nietrudno znaleźć materiały analizujące tematykę badań podejmowanych przez przedstawicieli dyscyplin informatologia i bibliologia, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Rzadziej porusza się kwestie związane z pracami dyplomowymi, zwłaszcza tymi, które realizowane są na studiach I i II stopnia według systemu bolońskiego. Podjęte przez autorkę badania mają w pewnym stopniu wypełnić tę lukę. Zdecydowano się wskazać główne kierunki badań absolwentów studiów w obrębie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w Polsce poprzez analizę elementów rekordów bibliograficznych prac obronionych w 2023 r. i następnie zdeponowanych w Archiwach Prac Dyplomowych. Dzięki wykorzystaniu metody analizy zawartości rekordów bibliograficznych (tytuł, słowa kluczowe i streszczenie) oraz analizy zawartości stron internetowych jednostek uczelnianych, udało się wyodrębnić trzy główne obszary zainteresowań: bibliologię, nauki o informacji oraz komunikację społeczną i media. Wśród najczęściej podejmowanych tematów znalazły się: media społecznościowe, rynek wydawniczy, zachowania informacyjne, literatura w ujęciu wydawniczym, architektura informacji, użyteczność, zarządzanie informacją, promocja książki i czasopism, książka dla dzieci i młodzieży. Cechą wspólną prac jest wysoki stopień interdyscyplinarności. Popularność zyskują, na obu stopniach studiów, prace o charakterze projektu – w stosunku do całości analizowanego materiału stanowiły one 7,7%.
WordPress w dydaktyce nauki o informacji: studium przypadku kierunków architektura informacji i zarządzanie informacją i publikowanie cyfrowe oraz mapowanie kompetencji
Artykuł analizuje potencjał WordPressa jako narzędzia dydaktycznego łączącego teorię nauki o informacji z praktyką projektowania systemów informacyjnych. W artykule przedstawiono studium przypadku dwóch kierunków prowadzonych w Instytucie Nauk o Informacji Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie – architektury informacji (AI) oraz zarządzania informacją i publikowania cyfrowego (ZIiPC). Na podstawie planów, programów i kart kursów z roku akademickiego 2022/2023 zmapowano kompetencje rozwijane na obu kierunkach i konfrontowano je z wymaganiami pracy w środowisku WordPress. Szczególną uwagę poświęcono kursom kształcącym umiejętności w zakresie organizacji informacji, projektowania interfejsów, SEO oraz responsywnego web designu, a także wdrażania niestandardowych typów wpisów, taksonomii i nawigacji fasetowej. Analiza wykazuje, że systematyczne wykorzystanie WordPressa umożliwia studentom praktyczne przełożenie wiedzy o strukturze informacji, metadanych i potrzebach użytkowników na działające serwisy i aplikacje internetowe. Platforma WordPress działa więc jako laboratorium kompetencji cyfrowych, wspierając rozwój umiejętności technicznych i analitycznych niezbędnych na współczesnym rynku pracy w sektorze informacji, mediów cyfrowych i technologii webowych.
Biblioteki niepublicznych szkół wyższych w Polsce – analiza porównawcza (1990–2010 a rok 2024)
Artykuł przedstawia wybrany fragment badań nad stanem i perspektywami rozwoju bibliotek niepaństwowych szkół wyższych w Polsce. Analiza umiejscowienia tych placówek na mapie Polski jest punktem wyjścia do pogłębiania problemu zmian zachodzących w ich działalności. W tym celu porównałyśmy dane opracowane w latach 1990–2010 z danymi zebranymi w 2024 roku. Analiza została przeprowadzona w kilku kluczowych obszarach: zmian technologicznych, organizacyjnych oraz kształtujących się ról badanych bibliotek. Celem artykułu jest przedstawienie liczbowego rozwoju tych bibliotek na mapie Polskioraz ukazanie zmian w środowisku edukacyjnym i technologicznym które temu towarzyszą.
Biblioteka akademicka jako „trzecie miejsce”. Na przykładzie Biblioteki Politechniki Śląskiej
W artykule podjęto próbę analizy organizacji przestrzennej w kontekście realizacji założeń „trzeciego miejsca”. Przeanalizowano wybraną literaturę przedmiotu, na jej podstawie przedstawiono założenia „trzeciego miejsca” w odniesieniu do aranżacji przestrzennej bibliotek akademickich, ponadto na przykładzie Biblioteki Politechniki Śląskiej przedstawiono realizację praktyczną opisanych założeń funkcjonowania biblioteki akademickiej jako „trzeciego miejsca”.
Obraz wina w krakowskiej prasie regionalnej lat 80. XX w.: studium korpusowe i analiza jakościowa
Artykuł rekonstruuje sposób przedstawiania wina i winiarstwa w dwóch krakowskich dziennikach „Echo Krakowa”, „Gazeta Krakowska” w latach 80. XX w. Zastosowano analizę korpusową (zapytania typu „win*”, „winiarstwo”) połączoną z jakościową analizą zawartości. Wyniki wskazują, że publikacje o winie były nieliczne i najczęściej osadzane w ramach polityki antyalkoholowej oraz realiów gospodarki niedoboru. Dominował ton prewencyjno-administracyjny; krajowe wina owocowe opisywano jako niskiej jakości, natomiast importowane wina gronowe przedstawiano jako deficytowe i symbolicznie bardziej prestiżowe. Motywy kulturowe (kulinaria, tradycja, okazje towarzyskie) pojawiały się sporadycznie i miały charakter drugoplanowy. Prasa współtworzyła normy konsumpcji zgodne z ówczesną polityką państwa, utrwalając postrzeganie alkoholu przede wszystkim jako problemu społecznego i zdrowotnego. Badanie pokazuje, jak lokalny dyskurs medialny kształtował percepcję wina u schyłku PRL; połączenie analiz frekwencyjnych z lekturą kontekstu pozwoliło uchwycić zarówno skalę obecności motywu, jak i dominujące ramy interpretacyjne.
Bałtycka architektura dezinformacji – analiza przypadków w bazie danych EUvsDISINFO
Teza/cel artykułu: Dezinformacja stanowi jedno z najistotniejszych wyzwań dla współczesnych społeczeństw informacyjnych. Artykuł prezentuje konteksty wyszukiwania terminu „dezinfomacja” przez polskich użytkowników Internetu oraz omawia projekt EUvsDISINFO – europejską inicjatywę analizującą i dokumentującą przypadki dezinformacji w mediach. Zasadniczym celem opracowania jest jednak analiza treści i źródeł dezinformacyjnych dotyczących państw bałtyckich (Litwy, Łotwy i Estonii) na podstawie danych zawartych w bazie EUvsDISINFO. W badaniu zastosowano metody ilościowe i jakościowe, analizę treści oraz metadanych. Wykorzystano także filtr wyszukiwawczy „Baltic States” w bazie danych, który umożliwił identyfikację 363 przypadków dezinformacji, możliwych do dalszej analizy. Zebrany materiał poddano analizie pod kątem dominujących tematów, źródeł kolportażu treści oraz państw stanowiących tło narracji. Wyniki wskazują na sześć głównych obszarów tematycznych dezinformacji: geopolitykę i zagrożenia militarne, narracje skierowane do rosyjskojęzycznych mniejszości, rewizjonizm historyczny (zwłaszcza w odniesieniu do II wojny światowej), podważanie suwerenności państw bałtyckich, agresję wojsk rosyjskich na Ukrainę oraz teorie spiskowe. Analiza źródeł wykazała dominującą rolę mediów społecznościowych, rosyjskich portali informacyjnych, blogów oraz tzw. mediów podszywających się pod lokalne społeczności. Z kolei w narracjach dezinformacji najczęściej pojawiały się Rosja, Polska, Ukraina oraz Stany Zjednoczone, co potwierdza istotność dalszych badań nad dezinformacją z perspektywy Polski oraz regionu Europy Środkowo-Wschodniej.
Demaskowanie fake newsów: analiza wybranych przykładów z portalu Demagog
Teza/cel: Głównym celem artykułu jest przybliżenie procesu powstawania i rozpowszechniania fake newsów oraz mechanizmów służących do ich demaskowania, a także weryfikacja podziału fake newsów na trzy kategorie: informacje całkowicie sfabrykowane, informacje zafałszowujące obraz rzeczywistości oraz materiały zmanipulowane. Metody badań: W badaniu zastosowano metodę jakościowej analizy treści. Materiał badawczy to 31 fake newsów o tematyce politycznej, zidentyfikowanych i opisanych przez portal fact-checkingowy Demagog.org.pl w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 1 września 2024 r. Analiza polegała na kategoryzacji zebranych danych według przyjętych zmiennych, takich jak rodzaj fałszywej informacji, użyta technologia, kanały dystrybucji i metody weryfikacji. Wyniki: Analiza wykazała, że najliczniejszą kategorię stanowią fake newsy zafałszowujące rzeczywistość, które bazują na prawdziwych informacjach, lecz całkowicie wypaczają ich sens. Najrzadziej występowały wiadomości w pełni sfabrykowane. Stwierdzono, że głównym kanałem dystrybucji fałszywych treści są media społecznościowe (takie jak Facebook, X, TikTok). Zidentyfikowano również trzy główne metody wykrywania fake newsów: analizę zawartości, weryfikację materiałów źródłowych oraz sprawdzenie u źródła. Wnioski: Badanie pozwoliło wyodrębnić powtarzalne mechanizmy tworzenia, rozpowszechniania i weryfikacji fake newsów. Podkreślono kluczową rolę metod fact-checkingowych w budowaniu krytycznego podejścia do zjawiska dezinformacji. Zauważono również, że z uwagi na ciągły rozwój technologii i mediów, zjawisko fake newsów ma charakter perspektywiczny i wymaga dalszych badań.
Zarządzanie strachem jako strategia komunikacji Platformy Obywatelskiej podczas kampanii wyborczej w 2023 roku. Analiza komunikatów zamieszczonych w serwisie X
Artykuł przedstawia analizę strategii wykorzystywania strachu w komunikacji Platformy Obywatelskiej (PO) podczas kampanii wyborczej w 2023 r. Badaniem objęto wpisy zamieszczone na oficjalnym profilu PO w serwisie X (dawniej Twitter). Analiza została przeprowadzona w oparciu o założenia teoretyczne dotyczące kultury strachu (Bauman, Furedi), systemów społecznych (Luhmann) oraz typologii lęku zaproponowanej przez Marthę Nussbaum. Celem badania było zidentyfikowanie tematów oraz mechanizmów służących konstruowaniu poczucia zagrożenia i sposobów portretowania wrogów politycznych. Wyniki analizy potwierdzają, że PO konsekwentnie wykorzystywała strategie budowania opozycji „my–oni”, operując lękiem jako narzędziem mobilizacji wyborców. W badanym materiale dominowały treści nacechowane emocjonalnie, eksponujące niekompetencję, hipokryzję i systemową szkodliwość władzy. Strach nie był ograniczany do jednej dziedziny życia społecznego, lecz konstruowany jako wielowymiarowe zagrożenie.
Zmiany form komunikowania się samorządów ze społecznościami lokalnymi na przykładzie serwisu społecznościowego Facebook
Teza/cel: Celem badania opisanego w artykule jest sprawdzenie czy i w jaki sposób jednostki samorządu terytorialnego korzystają w procesie komunikowania się ze społecznościami lokalnymi z serwisów społecznościowych, w tym przypadku: z serwisu społecznościowego Facebook. Metody badań: Do realizacji celu wykorzystano ilościową analizę zawartości, badaniu poddane zostały dokumenty strategiczne starostw powiatowych województwa lubuskiego, oficjalne strony internetowe w/w starostw oraz ich fanpage’e w portalu Facebook. Wyniki: w pierwszej części artykułu przedstawiono analizę dokumentów strategicznych pod kątem występowania w nich określonych słów kluczowych, wyodrębnionych z literatury przedmiotu (internet, komunikowanie, media społecznościowe, Facebook, informowanie); druga część artykułu to analiza obecności starostw powiatowych w portalu Facebook – data powstania fanpage’a, liczba polubień, liczba postów zamieszczanych w badanym okresie i liczba reakcji na nie. Wnioski: Jednostki samorządu terytorialnego (JST) aktywnie wykorzystują portal Facebook w procesie komunikowania się ze społecznościami lokalnymi, jednak nie wynika to z zapisów w dokumentach strategicznych i nie jest nimi regulowane.
Chińskie cyberszpiegostwo na przykładzie case study TikTok’a i Huaweia
Artykuł ma na celu kompleksowe przedstawienie zagrożeń związanych z chińskimi firmami technologicznymi, takimi jak TikTok i Huawei, w kontekście cyberszpiegostwa. Analiza ma na celu zwiększenie świadomości społeczeństwa i społeczności akademickiej na temat potencjalnych zagrożeń wynikających z działalności tych firm. W artykule zastosowano metodę analizy literatury przedmiotu oraz studium przypadku (case study) dwóch chińskich firm: TikTok i Huawei. Analiza obejmuje przegląd dostępnych raportów, artykułów naukowych oraz doniesień medialnych dotyczących działalności tych firm i związanych z nimi zagrożeń. Analiza wykazała, że TikTok, pomimo twierdzeń o niezależności, może być zmuszony do przekazywania danych użytkowników chińskim władzom, co stanowi poważne zagrożenie dla prywatności i bezpieczeństwa danych. Ponadto, długotrwałe korzystanie z TikToka może negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne użytkowników, szczególnie młodszych. W przypadku Huawei, firma ta jest postrzegana jako istotny element chińskiego rozwoju technologicznego, co budzi obawy o możliwość wykorzystania jej infrastruktury do celów wywiadowczych przez chiński rząd. Wnioski z analizy wskazują na konieczność wprowadzenia odpowiednich regulacji i polityki ochrony danych na poziomie państwowym, a także zwiększenia świadomości społecznej na temat zagrożeń związanych z chińskimi firmami technologicznymi. Zaleca się również wspieranie lokalnych firm technologicznych i rozwój alternatywnych standardów, aby zmniejszyć zależność od chińskich produktów i usług.
Architektura informacji stron transportu publicznego w Londynie, Amsterdamie i Lizbonie. Analiza porównawcza elementów wayfindingu
Cel: Celem niniejszego artykułu jest analiza stron internetowych organizatorów przewozów w wybranych miastach i aglomeracjach Europy (Londyn, Lizbona, Amsterdam) pod kątem informacji na nich zawartych w kontekście ich przydatności w procesie planowania podróży, a także wybranych aspektów z zakresu user experience. Wyniki zestawiono z kulturowym wymiarem unikania niepewności Geerta Hofstede. Metody badań: Głównym celem było zatem sprawdzenie, na ile hierarchia informacji i treść publikowanych na stronach informacji są zależne od określonych kulturowych uwaunkowań. Miasta dobrano w taki sposób, by reprezentowały wysoki, średni i niski poziom tej zmiennej. Dla osiągnięcia założeń zastosowano metodę analizy treści i hierarchii informacji na podstawie autorskiego formularza obserwacji. Najważniejsze wyniki: Ogólna punktacja końcowa stanowi o tym, że strona Transport for London (Wielka Brytania) jest najlepiej zaprojektowaną z perspektywy doświadczeń użytkownika, chociaż posiada ona także kilka wad (m.in. wydajność). Najwięcej zawiłości w architekturze informacji pojawia się natomiast na stronie Metrolisboa (Portugalia), które wiążą się m.in. z nieodpowiednią hierarchią treści. Nie potwierdzono hipotezy stanowiącej o dodatniej korelacji między badaniami wymiarów kultur a analizami własnymi, jednak zaobserwowano, że ogólny wynik oceny jest odwrotnie proporcjonalny do wspomnianych badań, zatem zasadne są dalsze analizy na większej grupie obiektów. Badania są częścią projektu badawczego pt.: „Systemy orientacyjne w komunikacji zbiorowej a kulturowy wymiar unikania niepewności – analiza behawioralna i semiotyczna wybranych miast Europy”, finansowanego w ramach konkursu Miniatura 7 przez Narodowe Centrum Nauki.