Motyw rzeki w utworach literackich na łamach czasopism Instytutu Wydawniczego „Nasza Księgarnia” w latach 1945–1989. Kultura, patriotyzm, propaganda, rozrywka

Kultura, ideologia, edukacja

Abstrakt

W artykule omówiono motyw rzeki w literaturze dziecięcej publikowanej na łamach czasopism Instytutu Wydawniczego „Nasza Księgarnia” w latach 1945–1989 („Miś”, „Iskierki”, „Świerszczyk-Iskierki”, „Świerszczyk”, „Płomyczek”, „Płomyk”). Badania polegały na przeprowadzeniu analizy treści wybranych tekstów zamieszczonych w popularnych periodykach, z uwzględnieniem kontekstu historyczno-społecznego. W rozpatrywanych utworach motyw ten pełnił różne funkcje: od realistycznego tła fabularnego po metaforyczną reprezentację zmienności życia, granicy, wspólnotowości czy postępu cywilizacyjnego. Rzeka, obecna w polskim krajobrazie jako element geograficzny i kulturowy, tworzyła w przekazie kierowanym do młodego odbiorcy przestrzeń o charakterze rekreacyjnym, edukacyjnym, emocjonalnym lub symbolicznym. Przeprowadzone badania ukazują różnorodność i ewolucję przedstawień – od silnie skonwencjonalizowanych obrazów rzek podporządkowanych dyskursowi ideologicznemu i propagandzie, po bardziej poetyckie i subtelne ujęcia z akcentami ludycznymi, kulturowymi lub ekologicznymi. Szczególną rolę odgrywały Wisła i Odra jako symbole państwa, historii i gospodarki, podczas gdy mniejsze rzeki pojawiały się rzadziej, głównie w kontekstach regionalnych i edukacyjnych. Motyw rzeki jawi się zatem jako wielowymiarowy element przekazu kierowanego do dzieci, integrujący perspektywę przyrodniczą, społeczną i ideologiczną. Rozpoznane schematy obrazowania rzek pozwalają lepiej zrozumieć mechanizmy kształtowania świadomości młodego odbiorcy w istniejących w latach 1945–1989 warunkach ustrojowych. Wskazują także na trwałość motywu rzeki jako nośnika wartości kulturowych i edukacyjnych, przekraczających ramy czasu i ideologii.