Polsko-czesko-śląskie relacje kulturowo-literackie do XVIII wieku w kontekście recepcji dzieł Mikołaja Reja
DOI:
https://doi.org/10.24917/20811861.23.1Słowa kluczowe:
recepcja, Mikołaj Rej, postylla, Biblia, kancjonał, Czechy, Śląsk, dialog, speculum, moralitet, epigram, protestantyzmAbstrakt
Niniejszy artykuł dotyczy recepcji dzieł Mikołaja Reja w Czechach i na Śląsku w XVI–XVIII w. Największe zasługi w tej mierze u naszych południowych sąsiadów położył Bartłomiej Paprocki. Duży wkład w popularyzację dorobku Reja miała także działalność Braci Czeskich w Polsce. Znakomity tego przykład stanowi zainteresowanie Jana Amosa Komenskiego twórczością mistrza z Nagłowic. Na wyraźne ślady recepcji dorobku Reja natrafić można na Śląsku pod koniec XVI w. w kwitnących ośrodkach ewangelickich w Księstwie Legnicko-Brzeskim i na południu Śląska, w Księstwie Cieszyńskim. Rozwijało się w nich piśmiennictwo wyznaniowe w języku polskim, gdzie wzorce czerpano głównie z literatury „złotego wieku”. Imponujące osiągnięcia na polu popularyzacji literackich tradycji Mikołaja Reja miały trzy kolejne pokolenia pisarzy śląskich, którzy nawiązywali nie tylko do Postylli, ale także do innych jego utworów. Na szczególną uwagę zasługuje Adam Gdacjusz, zwany „śląskim Rejem”, który po wojnie trzydziestoletniej związany był z ośrodkiem kluczborsko-byczyńskim, gdzie rozwijał swoją działalność piśmienniczą. Dokonany rekonesans badawczy wskazał na palącą potrzebę podjęcia dalszych i bardziej szczegółowych badań nad recepcją twórczości Mikołaja Reja, ukazując liczne braki i wątpliwości w materiale, który udało się zgromadzić.
Bibliografia
Barycz H., Śląsk w polskiej kulturze umysłowej, Katowice 1979.
Barycz H., Z epoki reformacji i baroku. Prądy – idee – ludzie – książki, Warszawa 1971.
Bibliografia piśmiennictwa polskiego na Śląsku w VII i XVIII w. Śląski Korbut, praca zbiorowa pod kierunkiem J. Zaremby, Wrocław 1979, t. 2.
Bridel F., Básnické dílo. Studium, ed. M. Kopecký, Praha 1994.
Brückner A., Mikołaj Rej. Studium krytyczne, Kraków 1905.
Bystroń S., Przysłowia polskie, Kraków 1933.
Češi a Poláci v minulosti, red. J. Macůrek, Praha 1964.
Chemperek D., Rzeczpospolita Babińska. Monografia staropolskich źródeł literackich, Warszawa 2023.
Chlebowski B., Najdawniejsze kancyonały protestanckie z połowy XVI w. Przyczynek do dziejów polskiej liryki religijnej, „Pamiętnik Literacki” 1905, r. 4, s. 405–424.
Chrzanowski I., Marcin Bielski. Studium historyczne, Lwów–Warszawa 1926.
Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, t. 1: Małopolska, część 1: wiek XV–XVI, red. A. Kawecka-Gryczowa, Wrocław 1983.
Dumowska B., Bartosz Paprocki herbu Jastrzębiec – renesansowy pisarz spod Sierpca. Czasy, człowiek, dzieło, Sierpc 2015.
Fijałkowski P., Kancjonał Piotra Artomiusza z 1620 r., „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 2000, t. XLIV, s. 129–148.
Friedelówna T., Poezja Jana Kochanowskiego w luterańskim kancjonale toruńskim, „Rocznik Toruński” 1994, t. 22, s. 329–354.
Głombiowski K., Literatura polska w obiegu społecznym na Śląsku od XVI do XVIII wieku, Kraków 2021, t. 2.
Górski K., Biblia i sprawy biblijne w „Postylli” Reja, „Reformacja w Polsce” 1956, r. 12, nr 45–50, s. 7–60.
Gruchała J.S., „Psalmy, hymny, pieśni pełne ducha”. Studia o staropolskich tekstach religijnych, Kraków 2013.
Gumuła U., Literatura polska na Śląsku w XVII wieku. Piotr Wachenius, Jan Maciej Gutthäter-Dobracki, Katowice 1995.
Jan Kochanowski i epoka renesansu. W 450 rocznicę urodzin poety (1539–1980), red. T. Michałowska, Warszawa 1984.
Kacprzak M., „Kamienie wołać będą”. Rej i Reformacja, „Teologia Polityczna Co Tydzień”, 2.09.2019.
Kamper-Warejko J., Pieśni bożonarodzeniowe w luterańskim kancjonale toruńskim, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” 2018, t. 25, nr 2, s. 77–103, https://doi.org/10.14746/pspsj.2018.25.2.5.
Kochan A., Źwierciadło Mikołaja Reja. Studium o utworze, Wrocław 2003.
Koczur-Lejk K., Sentencje w czeskich dziełach Bartłomieja Paprockiego, „Bohemistyka” 2019, nr 3, s. 365–377.
Kolbuszewski K., Postyllografia polska XVI i XVII w., Kraków 1921.
Kopecký M., Český humanismus, Praha 1988.
Kopecký M., Dvě kapitolky o českěm a polskěm řečnictví, Brno 1968.
Kopecký M., Humanista z Vysočiny, Městský národní výbor ve Žďáre nad Sázavou, Žďár nad Sázavou 1971.
Kopecký M., Literární dílo Mikuláše Konáče z Hodiškova, Praha 1962.
Kot S., Polska złotego wieku a Europa. Studia i szkice, wybór, oprac., wstęp H. Barycz, Warszawa 1987.
Kraków i Małopolska przez dzieje, red. C. Bobińska, Kraków 1970.
Krček F., „Dyalog Warwasa z Dykasem” Mikołaja Reja, Ign. Chrzanowski, Warszawa 1905.
Krejčy M., Bartoloměj Paprocki z Holohod a Paprocke Vůle, Praha 1946.
Krejčy M., Wybrane studia slawistyczne: kultura, literatura, folklor, przeł. E.M. Hunca, H. Kuligowska, C. Piernikarski i in., wstęp J. Magnuszewski, Warszawa 1972.
Krzysztofik M., Aforyzmy i sentencje w polskich kalendarzach XVII w., „Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego” 2013/2014, t. 25/26, s. 45–58.
Krzyżanowski J., Mikołaja Reja „Krótka rozprawa” na tle epoki, Warszawa 1954.
Lehr-Spławiński T., Piwarski K., Wojciechowski Z., Polska–Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa, Katowice–Wrocław 1947.
Literatura staropolska i jej związki europejskie, ed. J. Pelc, Warszawa 1973.
Łempicki S., Nieznany kancjonał z Byczyny na Śląsku z XVII w., Lwów 1928.
Maciuszko J.T., Mikołaj Rej. Zapomniany teolog ewangelicki z XVI wieku, Warszawa 2002.
Magnuszewski J., Historia literatury czeskiej. Zarys, Wrocław 1973.
Magnuszewski J., Literatura polska a literatura czeska do połowy XVIII wieku, [w:] Literatura staropolska w kontekście europejskim (Związki i analogie), red. T. Michałowska, J. Ślaski, Wrocław 1977, s. 111–137.
Měštán A., Polska i Polacy w piśmiennictwie czeskim XVI w., „Pamiętnik Słowiański” 1965, t. XV, s. 108–128.
Mikołaj Rej i dziedzictwo Reformacji w Polsce, red. R. Leszczyński, Kraków 2006.
Mikołaj Rej w czterechsetlecie śmierci, red. T. Bieńkowski, J. Pelc, K. Pisarkowa, Wrocław 1971.
Mikołaj Rej w pięćsetlecie urodzin. Studia literaturoznawcze, red. J. Sokolski, M. Cieński, A. Kochan, Wrocław 2007.
Mikołaj Rej z Nagłowic. W pięćsetletnią rocznicę śmierci, red. W. Kowalski, Kielce 2005.
Mimesis w literaturze, kulturze i sztuce, red. Z. Mitosek, Warszawa 1992.
Musioł P., Piśmiennictwo polskie na Śląsku do początków XIX wieku, Opole 1970.
Narody i stereotypy, red. T. Walas, Kraków 1995.
Nieznanowski S., Studia i wizerunki. O poezji staropolskiej i jej badaczach, Warszawa 1989.
Nowy Korbut. Piśmiennictwo staropolskie, oprac. zespół pod kierownictwem R. Pollaka, Warszawa 1965, t. 3.
Ong W.J., Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. i wstęp J. Japola, Lublin 1992.
Orłoś T.Z., Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych, Kraków 1993.
Pamiętnik powszechnego zjazdu historyków polskich we Wrocławiu 19–22 września 1948, t. 1: Referaty, Warszawa 1948.
Pelc J., Jan Kochanowski w tradycjach literatury polskiej (od XVI do połowy XVIII w.), Warszawa 1965.
Pieśni z kancjonałów Jana Seklucjana (1547, 1550, 1559) oraz z różnych druków ok. 1554 – ok. 1607, oprac. A. Kocot, P. Poźniak, Kraków 2012.
Pietrak H., Wpływy polskie w czeskim odrodzeniu narodowym, „Roczniki Humanistyczne” 1972, t. XX, z. 4, s. 95–104.
Polska pieśń wielogłosowa XVI i początku XVII wieku, oprac. P. Poźniak, W. Walecki, Kraków 2004.
Polski słownik biograficzny, Wrocław 1960–1961, t. IX.
Pre-Modern Encyclopaedic Texts, ed. P. Binkley, Leiden 1997.
Rostkowska I., Bibliografia dzieł Reja. Okres staropolski, Wrocław 1979.
Rott D., Bracia czescy w dawnej Polsce. Działalność literacka – teksty – recepcja, Katowice 2002.
Sitkowa A., Sąsiedzkie wizyty Mikołaja Reja w Wereszczynie, „Czytanie Literatury. Łódzkie Studia Literaturoznawcze” 2023, t. 12, s. 13–28, https://doi.org/10.18778/2299-7458.12.02.
Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze – Renesans – Barok, red. T. Michałowska przy udziale B. Otwinowskiej, E. Sarnowskiej-Temeriusz, Wrocław 1998.
Smolarek K., Piotr Artomiusz i jego kancjonał toruński z końca XVI w., „Rocznik Toruński” 2014, t. 41, s. 169–186.
Štěpán L., Hledání tvaru: vývoj forem polských literárních žánrů (poezie a próza), Brno 2003.
Štěpán L., Stručný nástin dějinného vývoje polské literatury I, Brno 2005.
Stuchlik-Surowiak B., Obraz małżeństwa w „antyfeministycznych” utworach Bartosza
Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku, Katowice 2016.
Studia z dziejów polskich i czechosłowackich, red. E. i K. Maleczyńscy, t. 1, Wrocław 1960.
Szymański J., Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku, Warszawa 2001.
Śnieżko D., „Kronika wszystkiego świata” Marcina Bielskiego. Pogranicze dyskursów, Szczecin 2004.
Tarajło-Lipowska Z., Historia literatury czeskiej. Zarys, Wrocław 2010.
Taszycki W., Czechizmy w języku Reja, „Prace Filologiczne” 1927, t. XII, s. 54–67.
Udział ewangelików śląskich w polskim życiu kulturalnym, Warszawa 1974.
Ulewicz T., O związkach kulturalnych i literackich polsko-czeskich w dobie humanizmu i renesansu. Z zagadnień porównawczych, „Ruch Literacki” 1968, r. IX, z. 4, s. 197–205.
Ulewicz T., W sprawie walki o język polski w pierwszej połowie XVI w. (paralele czeskie, problem przedmów drukarskich), Kraków 1956.
Wantuła A., Ks. Jerzy Trzanowski – życie i twórczość, Cieszyn 1938.
Winiarska-Górska I., Trzy wydania pieśni Mikołaja Reja… (Coż chcesz czynić moj miły człowiecze) w kontekście problematyki normalizacji XVI-wiecznego języka literackiego, „Prace Filologiczne” 2007, t. LIII, s. 713–734.
Wolski M., Bartłomiej Paprocki (ok. 1539–1614) Herbu Jastrzębiec i jego krąg rodzinny, Kraków 2023.
Z wieku Mikołaja Reja. Księga jubileuszowa 1505–1905, Warszawa 1905.
Zaremba J., Polska literatura na Śląsku, cz. 1, Katowice 1971.
Zíbrt Č., Jak se kdy v Čechach tancovalo, Praha 1895.
Zíbrt Č., Panna, ženitba, žena ve staročeske upravé polskych skladeb Reje z Naglovic a Bart. Paprockeho, Praha 1910.
Ziomek J., Renesans, Warszawa 2002.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 AUPC Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
